ارواښاد زرمل وال او زما ترخه ښوروا

 15 ثور / غويي 1392,

نه پوهېږم په لومړي ځل مې ارواښاد غلام محمد زرملوال صاحب کله وليد خو چې ومې ليد داسې راته واېسېد لکه له کلونو چې يې پېژنم.  غټې گردۍ برېښنده سترگې يې خندانې وې، تندى يې ورين و، پر شونډو يې موسکا خپره وه او چې اورېدم به يې داسې به راته غوږ و لکه تر دۀ لوى چې ورته غږيږي.

د ١٩٩٠ مو کلونو لومړني هغه وو. په کابل د توغنديو باران ورېد، د پرونیو هیلو ځای د نن ناورین نیولی و. دا هغه وخت و چې زما غوندې د احساساتو په نيلي سپارۀ منطق او استدلال ته نه تمېدل. وينه توده وه. خو زرملوال صاحب په شرايطو د غږېدا پر وخت داسې سوړ و لکه د سالنگ د غرونو واوره.

دى هم دردېدۀ. دى هم خوږېدۀ خو خپل احساسات يې په دغه ډول چارو کې کابو کول. دا هم نه وه چې دى احساساتي نه و. د ډېورند کرښه، د پرنګیانو  سیاستونه او د اباسین د پورې غاړې د واکدارانو ځینې کړنې چې به یادې شوې، اور به یې واخیست او دا به دې هېر شول چې له چا سره ناست یې. زرملوال د خپلو خلکو عيبونه ليدل او په زړۀ کې يې منل خو نه يې يادول. که به دې راټينگ کړ موسک به شو خبره به يې تېره کړه او پوه به شوې چې دى خپل نه ملامتوي نورو ته يې زړۀ پوخ دى. منطق يې ورته درلود خو زۀ يې نه قانع کولم.  ما ځان ملامتاوۀ او دۀ ويل مات لاس خپلې غاړې ته لويږي.

ارواښاد زرملوال د مسايلو حل لاره د تاريخ په پاڼو کې موندله.ماته د نن او پرون په شرایطو کې د مځکې او اسمان واټن ښکارېده خو ده د دې مځکې او اسمان تر منځ رابطه لیدله.

زرمل وال صاحب په اصل کې  انجنیر و خو بحث یې سیاسي خوښېده. د خوالۀ يوازيني دوه نور مسايل مو ترخه ښوروا او فوټبال و. په ترخې ښورا تر وروستيو کلونو مين و او فوټبال يې يوازې زما لپاره ياداوۀ او خوښاوۀ. پوهېدم چې په بحث کې به راباندې پوه شو چې  د وطن حالاتو ناهیلی کړی یم نو خبره به یې بدله کړه. د فوټبال او ارسنل لوبډلې کيسې به یې راته پيل کړې. د ترخې ښوروا خوږې کيسې به يې وکړې.

وروسته چې د ماشومانو پلار شوم زرملوال صاحب د هغوى کلکه پوښتنه کوله. څو وارې کور ته راغى. شپنې او برمل ته يې ډالۍ راوړې. داسې لوبې يې ورسره کولې لکه همځولى چې يې وي.

ترخه ښوروا يې ډېره يادوله خو لږ يې خوړله. يو دوه وارې ما خپله ورته پخه کړه. د خوړو پر وخت به يې ژبه پرې ټکوله. خو يوه ورځ مې مېرمن راته وويل چې زرملوال صاحب ورته ویلي چې د ايمل لپاره يې ستايم.  بيا چې به راتۀ مېرمن به مې جلا پخلى ورته کړى و. زما ترخه ښوروا به هم وه خو لاس یېلږ وروړ.

تر ابدي خوب څو مياشتې وړاندې يې  راسره خبرې کولې. ورته ومې ويل ترخې ښوروا ته نه راځې. په لومړي ځل يې وويل: يه بابا ترخه ښوروا څه کوو ښه پلو به سره خورو.

د ده د سیاسي ارزوګانو غوندې د ښه پلو هیله هم نیمه خوا پاتې شوه. روح دې یې ښاد وي.

بکتاش زموږ هلمند

هلمند به له ټوکو او نورو خبرو سره د خپرونو د لا غني کولو لپاره نوي او خلاق نظرونه وړاندې کول

ارواښاد حنيف بکتاش په ١٩٩٧ کال کې په لومړي ځل زموږ څانگې ته راغى. ما د يوۀ ښه شعر ويونکي په نامۀ پېژاندۀ نور ورسره بلد نه وم.

د کلونو په اوږدو کې مې د شاعر، تاريخپوه، دوست او همکار په توگه وپېژاندۀ چې دلته يې يادوم.

اروښاد بکتاش ته به مې تل ويل چې زۀ شاعر نه يم او نه هم دعوه لرم چې په شعر پوهېږم. خو دۀ به په ورين تندي او له خندا ډکه خوله راته ويل: ناځواني به نه کوې، ته واوره دا شعر واوره.

دۀ سپين شعر وايۀ. ويل به يې چې شعر ازاد مرغۀ دى او بايد بند نه شي. بايد په قيدونو کې ايسار نه وي. په شعر کې دۀ په کلماتو لوبې کولې.

له کلماتو يې نورې نورې ماناوې ايستلې. زۀ چې په شعر نه پوهېدم او نه پوهېږم ډېر کله به ورسره يا مخامخ يا په تيليفون په بحث اخته وم. ما به استدلال کاوۀ. دۀ به خپل پنځول شوي کلمات تفسيرول.

ډېر کله به يې قانع نه کړم، توپيرونه به پر ځاى پاتې شول. دۀ به وخندل، يوه ټوکه به يې وکړه او تر بل شعر پورې به يې پر شعر زموږ خبرې ودرېدې.

له ارواښاد بکتاش سره زما بحثونه او استدلالونه يوازې د شعر په برخه کې نه و. دى تاريخپوه و او زۀ په تاريخ باور نه لرم. ډېر بحثونه مې ورسره کړي چې تاريخ لاسبري ليکي او زور پرځولي تل تاريخ ليکونکو هېر کړي دي.

لکه الفاظو ته چې يې د شعر په ژبه نوې ماناوې ورکولې خپل درد به يې هم په لا خوندور ډول سپاړۀ تر هغو چې په ابدي خوب ويدېدۀ.

خو ډاکټر بکتاش به راته ويل: "هر تاريخ مه لوله، هغه ولوله چې په تاريخي پېښو يې رڼا اچولې، شننلي يې دي او ارزونه يې له نويو ميتودونو سره سمه وړاندې کړې ده."

ما نه منل او دۀ به ويل په دري ژبه يې د افغانستان تاريخ کښلى دى. يوه ورځ به يې چاپوي بيا به مې ذهن او فکر ورسره بدلېږي. هغه اثر تر اوسه چاپ شوى نه دى.

حنيف ټوکي سړى و. خورا ډېرې ټوکې يې زده وې. خپلو ټوکو ته يې داسې خندل چې خندا ته يې موسېدلې. که به يې ټوکه پر ځاى هم نه وه د ويلو طرز يې داسې و چې وبه يې خندولې.

دى د کيڼ لاسي سياست لاروى و چې زۀ ورسره کاملآ مخالف وم. د خپلې سياسي تگلارې دفاع يې کوله خو نقد يې هم پرې مانۀ. د خپل نسل د نورو په سياست اخته کسانو خلاف دۀ له مخالف نظر سره جنگ نه کاوۀ،

تربگني يې نه ورسره پالله. زۀ او دى به ډېر کله په سياسي بحثونو کې په جلا لوريو روان وو خو توپير ترمنځ درناوى پر ځاى.

په کار کې نه پوهېږم ولې بکتاش " هلمند" و. د هلمند په نامۀ يې کلونه په خپل خواږۀ غږ د ميليونونو اورېدونکو زړونه خپل کړل.

ولي عبدالله او هلمند به چې په سټوډيو کې ناست و د خپرونې تر ثبتولو وړاندې به يې دومره سره وخندل چې تا به ويل وروسته به هيڅ د ويلو ونه لري، خو خپرونه به يې هم همداسې رنگينه او خوندوره وه.

کله نا کله به تر خپرونې وروسته کانتين ته سره ولاړو، چاى او چپس به مو سره خوړل.

هلمند به له ټوکو او نورو خبرو سره د خپرونو د لا غني کولو لپاره نوي او خلاق نظرونه وړاندې کول. که به يې له کوم همکاره زړۀ ودردېد په کانتين کې به يې ټوکه پسې جوړه کړه او د زړۀ درد به يې په خوندور او هوساکوونکي ډول ويوست.

لکه الفاظو ته چې يې د شعر په ژبه نوې ماناوې ورکولې خپل درد به يې هم په لا خوندور ډول وسپاړۀ تر هغو چې په ابدي خوب ويدېدۀ.

خدايه څه شول هغه ښکلي ښکلي خلک
په ظاهر په باطن سپين سپيڅلي خلک
هيڅ خندا مې له دې خلکو سره نه شي
ژړوي مې هغه تللي تللي خلک

له ښایسته خو خطرناک اروزګانه

28 جولاې 2013 - 06 زمری 1392

احمد امید خپلواک یوازې پر ځانمرګو نه راته غږېد. هڅه یې کوله چې د خپل ښایسته اروزګان ښکلا هم را وپېژني.

د کابل د دوبي یوه غرمه وه. غرمنۍ مې خوړلې وه، چای مې څښه. زنګ راغی:

- یو زلمی دې لیدو ته راغلی

- څوک دی؟

- نه یې پېژنو

د ځانمرګو بریدونو ډار هر څوک ډارولي وو. غوره همدا وه چې که د چا پکار وای زنګ یې راته وهلی وای، ځان یې راپېژندلی وای او بیا دفتر ته راغلی وای.

تلوسه راپيدا شوه. وخت مې درلود. همکار مې وپوښت:

- له کومه راغلی؟

- وايي له اروزګانه راغلی یم.

هېر مې و چې کله مې دې د اروزګان څوک لیدلی وي. سترګو ته مې د اوږدو کمیسونو، لمر وهلو، اوږدو ږیرو سړو تصویر ودرید. بې له دې چې نور فکر وکړم ورته ومې ویل را یې وله.

دروازه پرانیستل شوه. اوږد کمیس یې اغوستی و. د پرتاګه پایڅې یې وربډوهلې وې. تور رنګولي بوټ یې په پښو و. اوږد سپين بخون چارخانه څادر یې په یوه اوږه پروت و.

ګومان کوم سره خولۍ یې په سر وه. تورې سترګې یې خندانې برېښېدې. په اوږه پروت څادر یې په لاس کې ونیو. لاس او څادر یې دواړه پر ټټر کېښوول.

- پسرلی صاحب امید خپلواک یم.

رامخ ته شو. غېږ یې پرانیسته. روغبړ مو وکړ. خولې و. لکه د تناره له غاړې چې را ولاړ شوی وي. مخامخ راته کښېناست. لکه له کلونو کلونو چې سره پېژنو.

- خونه مو ښه سړه ده.

په څادر یې خولې پاکولې، د خونې څلور سره کونجونه یې څارل. د شنو چایو پیاله مې ورته کېښوده. و مې پوښت:

- ډوډۍ دې خوړلې؟

- هو د وخته، موږ خلک د وخته هر څه کوو.

- تاسو خلک؟

موسکی شو. پر سپین مخ یې وینه وځغسته. یو غوړپ چای يې تر ستونې تېر کړ.

- زه له ترین کوټه راغلی یم.

- اروزګان؟

- هو پسرلی صاحب، اروزګان ډېر ښایسته ځای دی، ورته راغلی به نه یې؟

- یه

- ډېر ښایسته دی خو تعلیم په کې نشته، تاسې خبریال هم په کې نه لرئ.

موږ په اروزګان کې خبریال غوښت. له یوه ملګري ژورنالست سره مې څو اوونۍ وړاندې خبره کړې وه. پوه شوم چې امید د هغه په غوښتنه راغلی دی.

احمد امید خپلواک ورو ورو خبرې کولې. خو مړ مړ نه غږېد. په غږ کې یې انرژي او ولوله وه. پر خپل کاري ژوند راته وغږید.

په هغه ورځ چې لټېده. تر ډېره یې ځان راپېژندلی و، زموږ د همکارانو په باب راته غږېدلی و. پر خپرونو یې راته ویلي و خو تر پایه یې د کار غوښتنه و نه کړه.

شمېره یې را پرېښوده. مخه ښه ته یې غېږ پرانیسته. په غوږ کې یې راته وویل:

- ښایسته خو خطرناک اروزګان ته روان یم.

احمد امید خپلواک مو همکار شو. یوازې پر ځانمرګو نه راته غږېد. هڅه یې کوله چې د خپل ښایسته اروزګان ښکلا هم را وپېژني.

په کار کې یې ستړیا نه درلوده. یا نه ډارېده یا یې ماته ډاډ راکاوه.

ویل به یې: "بې غمه اوسه، دا اروزګان دی ښه په کې بلد یم." دی بلد و خو نور نه و.

ډاکټر صمد حامد چې ما پېژاندۀ

- 30 ډسمبر 2012 - 10 مرغومی 1391

ډاکټر حامد به ورو خبرې کولې. غږ به يې ټيټ خو دروند و.

له ارواښاد ډاکټر صمد حامد سره مې د ١٩٩٠ مو کلونو په وروستيو کې په ټيلیفون ډېرې خبرې کړې دي.

مخامخ مې ورسره د ليدو بخت و نه موند خو ښايي په تيلیفون ډېرو خبرو دا فکر را پيدا کړى چې ورسره پېژنم.

ډاکټر حامد به ورو خبرې کولې. غږ به يې ټيټ خو دروند و.

خبرې يې د زړۀ تل ته تلې او ناممکنه وه چې باور پرې و نه شي.

ډاکټر حامد تل داسې احساس راکړى چې په هر توري يې فکر کاوۀ.

هره کلمه چې به يې ادا کوله صبر به يې په کې وکړ.

د دوى د مرکې اېډېت د جملو او پراګرافونو د پاکولو اړتيا نه لرله خو د اممم او مکثونو بياتي کولو به ټول وخت ونيو.

دا په دې نه و چې دوى روانې خبرې نه کولې بلکې په هرې کلمې يې بيا او بيا فکر کاوۀ.

ان په عادي خبرو کې يې هم د احتياط لمن نه پرېښوده.

د خپلې هرې خبرې وزن ورمعلوم و.

له دوى مې هېڅکله داسې خبره وا نه ورېده چې کوم څه دې په کې سل په سلو کې سپين يا تور وي.

تل يې مسايل داسې تشريح کول چې سپين يا تور دواړه کېداى شواى، د دۀ شنننې اړ ايستې چې پر موضوع نور فکر وکړې.

د هر نظر خاوند يې ښايي اړ ايستى واى چې د دوى خبرې د ځان په ګټه وبولي ځکه چې په خبرو کې يې ان مخالفه غاړه هم چورلټ نه ملامتوله.

په نظر کې يې انډول ساتۀ.

زما خبرې ورسره په هغو کلونو کې وې چې د خپل هېواد پر برخليک ډېر افغانان نه پوهېدل.

د ١٩٩٠ مو کلونو وروستۍ نيمايي افغانانو ته ښايي تر بل هر کله ناڅرګنده ښکارېده.

طالبانو ولايت پسې ولايت نيوۀ خو نه يې په نړيوال ډګر کې ملاتړ درلود او نه په کور دننه داسې ښکارېدل چې په ټول هېواد به واکمن شي.

لوېديځ له افغانستان سره په ظاهره دلچسپي نه ښوده.

ناهيلي شوي افغانان په دې باور ښکارېدل چې ټاټوبى يې ګاونډيو ته پرېښودل شوى دى.

نړيوالو او پېژندل شويو شننونکو نه د هيلې خبر درلود او نه يې د حل داسې فارمول وړاندې کاوۀ چې د هغه وخت له منطق سره سم ښکاره شوى واى.

په همداسې يوۀ ناڅرګند حالت کې د ډاکټر صمد حامد خبرې پرېشانه ذهن او ناکراره زړۀ ته تر هر څه ښه درمل و.

يادېږي مې چې اوږدې خبرې به مې ورسره وکړې، پوهېدم به چې په سټه روغ نه دى بايد په عذاب يې نه کړم خو نه کېده.

ډېر ځله به د ډاکټر صاحب حامد تر خبرو وروسته ذهنآ ارام وم.

دوى به د مسايلو د حل کونجي په لاس نه وه راکړې خو حالات به يې داسې راته شنلي و چې له ناهيلۍ به يې ايستلم.

نوى فکر به يې درلود چې له بل چا مې نه شواى اورېدلى.

د مرکو لپاره هيڅکله ډاکټر صاحب صمد حامد سملاسي نه چمتو کېدۀ.

ډېر کله به يې ويل چې يو دوه ورځې به فکر پرې وکړم بيا به خبرې سره کوو.

د رسنيو په کار کې هر څه ښايي ممکن وي خو صبر ناشونى دى.

ډاکټر صاحب ته به شله شوم، څو ساعته وروسته به مو مرکه وکړه او ډېر کله به خبره سبا ته پاتې شوې وه.

په خبرو کې به يې احتياط داسې احساس راکاوۀ لکه دا اوس چې هم فعال دېپلومات وي.

د هرې کلمې ادا کول يې داسې و لکه غواړي چې بل څوک يې بل ډول ونه انګېري او يا يې هغسې تعبير کړي چې دغه کارپوه او کم ساري پخواني افغان دېپلومات غوښتل.

يو وخت مې ورڅخه هيله وکړه چې خپلې خاطرې يا ژوند ليک وليکي.

نه مې يادېږي چې څه ډول ځواب يې راکړ او نه پوهېږم چې ليکلې به يې وي که نه.

که يې ليکلى وي د دېپلوماسۍ د ډګر زده کوونکي يې بايد تل ورسره وګرځوي.